Doorgaan naar hoofdcontent

Hadrianus

.
Op 11 februari 1956 begon Chris van Geel aan een brief aan zijn vriend Enno Endt. Het werd een lange brief, die hij pas na ruim een week voltooide en verstuurde, op 20 februari 1956. Hij schreef over van alles, en hij stuurde van alles mee, waaronder een gedicht van een onbekende Zuid-Afrikaanse dichter, ene “dr. A.G. Visser 1880-1929”. Hij omschreef het als “iets erg moois”, zonder verdere toelichting:

DIE STERWENDE ROMEIN TOT SY SIEL
(vry na die Latyn: Adriani morientis ad animam suam)

My liewe, vriendelike sieltjie kleen,
sal ons twee maats nie meer tesame lewe?
Ek sien alreeds jou vlerkies angstig bewe
of jij wil vlieg… jij weet ook nie waarheen.
En sal jou grappies langs die slingerpad,
met al die op- en afdraans van die lewe,
jou bleke, koue naaktheid nou begewe?
Jij hoop en vrees… jij weet ook self nie wat!

Hier is een Romein aan het woord, in het Afrikaans. Hij voelt dat hij gaat sterven. Zijn lichaam moet nu afscheid gaan nemen van zijn ziel, zijn kameraadje, met wie hij een leven lang samen is geweest. De toon waarop hij zijn “lieve vriendelijke kleine zieltje” toespreekt is aandoenlijk – als van een vader die zich in zijn laatste uur richt tot zijn geliefde kind, of van een baasje tot zijn trouwe huisdier. Het zieltje hoort het aan. Angstig bevend beweegt het zijn vleugeltjes (‘vlerkies’) heen en weer, als een klein huisvogeltje dat overweegt om weg te vliegen, maar het weet nog niet hoe, en ook nog niet waarheen.

Een leven lang is het zieltje een montere metgezel geweest. Met zijn grappen (‘grappies’) wist hij de stemming op te vrolijken, op de lange weg langs het kronkelende levenspad met al zijn pieken en dalen (‘op- en afdraans’, letterlijk: bergopwaarts en bergafwaarts). En nu? Het zieltje zal het lichaam in de steek moeten laten. En het zal zelf mogelijk ook moeten vertrekken naar een plek waar het bleek, koud en kaal is. De stervende Romein en het vriendelijke zieltje bevinden zich tussen hoop en vrees. Zij weten het antwoord nog niet (“jij weet ook self nie wat!”), maar vrezen het ergste.

Het gedicht maakte indruk op Van Geel. Waarom? Ik weet het niet. Ik denk dat hij gevoelig was voor de lichte, eenvoudige, bijna kinderlijke omgang met het zware gegeven van de naderende dood. Het gedicht is een droevige klacht, op het randje van sentimenteel, maar de toon is charmant – misschien ook wel omdat het Afrikaans met zijn verkleinwoordjes (‘sieltjie’, ‘vlerkies’, ‘grappies’) voor Nederlanders nu eenmaal al gauw charmant klinkt.

Ruim tien jaar later (21 augustus 1967) schreef Van Geel een brief aan Judith Herzberg. Ook daarin nam hij dit gedicht op. “Dat vers van Visser was ik nooit vergeten”, schreef hij. Hij vermeldde nu ook waar hij het voor het eerst tegenkwam: “Dit is uit Kelk – De Nederlandse poëzie sinds 1880, Moussault 1948”. Het gaat hier om een dikke geschiedenis van, en een beredeneerde bloemlezing uit, de Nederlandse poëzie “van haar oorsprong tot heden”, in twee delen (“tot 1880” en “sinds 1880”), “gekeurd en gekenschetst door C.J. Kelk”. Van Geel citeert voor Herzberg ook wat Kelk over deze dichter schrijft in zijn hoofdstuk over de Zuid-Afrikaanse poëzie:

“Dr. A.G. Visser (1880-1929) had van eigen dichterlijke gaven een geringe dunk en dus begon hij pas heel laat met publiceren. Overigens had hij zich als chirurg een grote roep verworven. Om de verhouding van die beginnende eigen Afrikaanse poëzie met de klassieken even aan te duiden, haal ik van Visser aan een bewerkingetje uit het Latijn (…)”

Vissers gedicht is een bewerkingetje van het korte vijfregelige gedichtje dat keizer Hadrianus (76-138 CE) volgens de (niet erg betrouwbare) overlevering zelf geschreven zou hebben op zijn sterfbed:

Animula vagula, blandula,
hospes comesque corporis,
quae nunc abibis in loca
pallidula, rigida, nudula,
nec, ut soles, dabis iocos. . . .

Dit is een zakelijke Nederlandse vertaling, van Robert Prummel:

Zieltje, zwervertje, charmeurtje
gast en metgezel van mijn lichaam,
dat af moet dalen naar
donkere, kille en mistige oorden
daar zul je geen pret meer maken

Het gedicht is in de loop der eeuwen erg bekend geworden, onder andere ook door de roman Mémoires d’Hadrien (1951) van de Franse schrijfster Marguerite Yourcenar (1903-1987). Daarin laat zij Hadrianus terugblikken op zijn leven. Het sterfbedgedicht is daarin opgenomen als motto vóórin het boek, en het keert terug in de woorden waarmee zij Hadrianus zijn memoires laat afsluiten (in de vertaling van Jenny Tuin):

“Dierbaar zieltje, teer en zwevend zieltje, metgezel van mijn lichaam dat je gastheer was, je zult straks afdalen naar die bleke, harde en kale oorden waar je afstand zult moeten doen van de spelen van weleer. Laten we nog een ogenblik samen kijken naar de vertrouwde kusten, naar de voorwerpen die we ongetwijfeld niet meer zullen weerzien… Laten we trachten met open ogen de dood in te gaan…”

Waarom citeerde Van Geel het in 1967 in zijn brief aan Herzberg? “Ik kwam er door Stevie Smith op, zoals je begrijpt.” Herzberg had niet lang daarvoor een paar gedichten vertaald van de Engelse dichteres Stevie Smith (1902-1971). Smith beleefde in die tijd een opvallende populariteit in de meer hippe dichterskringen in Amerika en Engeland, vanwege haar volstrekt eigenzinnige poëzie (en ook wel vanwege haar, tot op hoge leeftijd, kinderlijke verschijning). Herzberg moet zich wel enigszins verwant met haar hebben gevoeld, en Van Geel vermoedelijk ook. Dit is een karakteristiek van haar persoon en werk (door Anthony Paul, in 1981, in Vrij Nederland Boekenbijlage):

“De in maart 1971 overleden Engelse dichteres Stevie Smith was tijdens haar leven een schimmige, ongrijpbare, excentrieke figuur. Ze hoorde bij geen enkele school, paste in geen enkele traditie en heeft als dichteres geen duidelijke ontwikkeling doorgemaakt. Ze was origineel en geïsoleerd; de stem die uit haar poëzie en proza spreekt is altijd onmiskenbaar de hare: scherp, geestig en melancholiek. Haar poëzie straalt een charme uit die onmiddellijk de sympathie van de lezer oproept en vasthoudt. (…) Ze schreef, direct of door middel van humor, onveranderlijk over grote ontologische vraagstukken: over het trio dood, liefde en god en over de melancholie en het absurde van het bestaan. Ze is een metafysische dichteres in hart en nieren. Maar omdat ze geestig is en vaak speelse speldeprikjes, grapjes, tweeregelige verbale krabbeltjes neerpende en haar gedichten omlijstte met tekeningetjes die even gewild kinderlijk aandoen als het gezicht dat ze aan de buitenwereld liet zien, loop je het risico dat de intensiteit en diepte die vaak onder de ongekunstelde oppervlakte schuilt, je ontgaan.”

We weten niet wat Herzberg en Van Geel toen precies lazen van Smith. We weten wel dat zij in 1966 het sterfbedvers van Hadrianus vertaalde. Ook zij werd vermoedelijk geraakt door de lichte toon waarop de stervende keizer afscheid nam van zijn “zieltje, zwervertje, charmeurtje”. Het is een troostrijk idee dat dan misschien niet de ziel zelf, maar wel de ziel van het gedichtje haar vleugeltjes heeft uitgeslagen en is gaan zwerven, door allerlei tijden en talen, van het Latijn naar het Afrikaans en van het Frans naar het Engels. Dit is de vertaling van Stevie Smith:

ANIMULA VAGULA, BLANDULA
The Emperor Hadrian to his soul

Little soul so sleek and smiling
Flesh’s guest and friend also
Where departing will you wander
Growing paler now and languid
And not joking as you used to?


• Zelfportret van Stevie Smith.

Reacties

Populaire posts van deze blog

Lente

. In  Spinroc en andere verzen  (1958), de debuutbundel van Chris van Geel, staat een voor zijn doen nogal lang gedicht, van vijftien regels, verdeeld over drie strofen, in een voor zijn doen weinig compacte, spreektalige stijl:        LENTE ’57        Voor wat het mooie weer verstoort,        het ritselen van dorre bladeren, de wind,        de grijze veren aan de horizon,        ben ik een stal met open deuren        om in te rijden, uit te rijden,        het nadenken een bergplaats.        Voor zon heb ik geen oog,        zij laat mij koud, zij klimt onhandelbaar        en speelt haar sluiers eindeloos.   ...

Het graf gaapt

. “Hij vond me vaak vreselijk lui ”, vertelde Elly de Waard over Chris van Geel, in een interview met Bibeb. De Waard leefde twaalf jaar met hem samen, van december 1962 tot aan zijn dood, in maart 1974. “Maar ik heb me altijd verdedigd. Ik zei dat ik een tijdlang stil zitten en nadenken nodig heb.” Daar had Van Geel geen tijd en geen geduld voor, merkte ze: “Hij had zelf dat calvinistische: ‘Geen tijd verspillen. Opschieten, het graf gaapt ’, zei hij vaak.”        Van Geel, geboren in 1917, was drieëntwintig jaar ouder dan De Waard. Hij had het gevoel in zijn jeugd veel tijd verdaan te hebben. In de oorlog, die begon toen hij tweeëntwintig was, had hij veel tijd verloren, net als zijn generatiegenoten. En hij was laat begonnen met het publiceren van gedichten. Zijn eerste bundel, Spinroc en andere verzen , verscheen pas toen hij veertig was. Het valt te begrijpen dat hij, toen hij dan eenmaal goed op gang gekomen was, het gevoel kreeg zich te moeten...

Kooiobject

. Dit is een foto van een jonge Chris van Geel. Genomen in 1938, vermoedelijk in het voorjaar. Hij was hier twintig jaar oud, en nog helemaal geen dichter. Hij bezocht toen het Instituut voor Kunstnijverheidsonderwijs in Amsterdam, de voorloper van de Rietveldacademie. De fotograaf was Emiel van Moerkerken. Ze hadden elkaar net leren kennen, en trokken veel met elkaar op. Op de foto zien we een vriendelijke jongeman, in een ontspannen houding lijkt het, en met iets afwachtends, misschien ook wel iets verlegens, in zijn blik. Zijn haar en zijn kleding zijn vermoedelijk modieus voor die tijd: zo zag een jonge kunstenaar er toen uit. Tussen zijn vingers heeft hij losjes een dunne sigaar. En onder zijn arm een aktetas, ook losjes. Het geheel maakt een bestudeerd nonchalante indruk.        Waar zou de foto genomen zijn? De website van de Stichting Chr.J. van Geel geeft als bijschrift: “Van Geel, staande aan de Herengracht in Amsterdam (voor het huis van ...